ይኢርጋለም ዓዲሱ
ዛሬ በትናንት መዳኘት የለበትም የሚል ጽኑ እምነት አለኝ። አንድ ሰው የሌሎችን እና የወል መብትና ጥቅሞችን እስካልነካ ድረስ፣ የፈለገውን ቢያደርግ ወይም ቢከተል አይገደኝም። ነገር ግን ዜጎችን በእኩል ዓይን የማያይ ሥርዓት ደሜን ያፈላዋል። ሕዝብን የሐሰት ታሪክ እስረኛ ለማድረግ የሚደረገው ጥረት፣ የ16ኛው ክፍለ ዘመን የአገዛዝ ዘይቤን “የመዋጥና የመሰልቀጥ” ማናለብኝነት በዝምታ የሚታለፍ አይደለም።
የተስፋዬ ገብረአብ የልብወለድ ትርክት ውጤት የሆነው አገዛዙ፤ አፄ ዮሐንስ ብሔራዊ ሰንደቅ ያደረጉትን፣ ትውልዶች ዋጋ የከፈሉለትን እና ለዓለም ጥቁር ሕዝቦች ሁሉ የነፃነት አርማ የሆነውን አረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀይ የኢትዮጵያ ሰንደቅ ዓላማ በሃይማኖታዊ በዓላት ወቅት በልብስና በነጠላ ጥለት ላይ እንኳ ሳይቀር “ለምን ታየ” ብሎ ይሰድባል፣ ያዋርዳል፤ እናቶችን ያንገላታል፣ ወጣቶችንም ያስራል።
በተቃራኒው መስከረም በመጣ ቁጥር፣ በቢሊዮን የሚቆጠር የግብር ከፋዩ ሕዝብ ገንዘብ እየተመዘበረ ስለ “ገዳ ሥርዓት” በጎነት ይሰበካል፤ የባንዲራውም አካል እንደሆነ የሚነገረውን ጥቁር፣ ቀይ እና ነጭ አርማ በየመንገዱ፣ በተሽከርካሪዎች እና በሰዎች መኖሪያ ቤት ሳይቀር በግድ እንዲሰቀል ይደረጋል።
እንግዲህ “ምን ችግር አለው?” ትሉ ይሆናል። ችግሮቹ የሚከተሉት ናቸው፦
- መንግሥታዊ ሃይማኖትና ባህል የ21ኛውን ክፍለ ዘመን አይመጥንም፦ሃይማኖት፣ ባህልና ማንነት የሀገሪቱ ዜጎች የግልና የቡድን መብቶች ናቸው። የመንግሥት ሚና ደግሞ ሁሉም ዜጎች እነዚህን መብቶቻቸውን በተናጠልና በቡድን እንዲተገብሩ ማመቻቸት፣ መተባበርና መጠበቅ እንጂ የባህል ወይም የሃይማኖት መሪ መሆን አይደለም።
- አፓርታይዳዊ አገዛዝና የፖለቲካ ሸፍጥ፦የአንዱን መሠረታዊ ነፃነትና መብት እየገፈፉ፣ በሌላው ወገን አላስፈላጊ ጣልቃ-ገብነት በመፈጸም በመንግሥት በጀት አቃጣሪና መሪ ሆኖ ማክበር ወንጀልና አፓርታይዳዊ አገዛዝ ነው።
- በሶስተኛ ደረጃ፤ይኸው በቅጥፈት የተሞላው የኢትዮጵያ ሰንደቅ ዓላማ ጥላቻና የገዳ ሥርዓትን የማንቆለጳጰስ ዘመቻ በከፍተኛ ሁኔታ ይካሄዳል። የኢትዮጵያን ሰንደቅ ዓላማ ከ19ኛው ክፍለ ዘመን የዳግማዊ አፄ ምኒልክ የሀገር መልሶ-ግንባታ ወቅት ጋር ያያይዙታል፤ በወቅቱ በኦሮሞ ሕዝብ ላይ ደረሰ የሚሉትን በደል ከተስፋዬ ገብረአብ ልብወለድ ድርሰት ብቻ በመምዘዝ ያቀርባሉ። (በነገራችን ላይ በእውቀቱ ሥዩም “ከአሜን ባሻገር” በተሰኘው መጽሐፉ ያቀረበውን በመረጃ የተደገፈ ሙግት፣ ተስፋዬም ሆነ ሌላ የኦሮሞ ጸሐፊ አንድ ገጽ እንኳ ማስተባበያ ማቅረብ አልቻሉም)። በተቃራኒው ደግሞ የገዳ ሥርዓትን ሀገር ገንቢ፣ ዴሞክራሲያዊና ቅዱስ አድርገው ይደሰኩራሉ።
እውነት ለመናገር የገዳ ሥርዓትና ባንዲራ ኦሮሞ ለሆነው አብዛኛው ሕዝብና ኦሮሞ ላልሆነው ማኅበረሰብ ምኑ ነው?
ታሪክ መቼም ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ብቻ አይጀምርም። የገዳ ሥርዓት በ16ኛው ክፍለ ዘመን በኢትዮጵያ መንግሥትና በተለያዩ ነባር (ኦሮሞ ባልሆኑ) ሕዝቦች ላይ ስላስከተለው ከፍተኛ አለመረጋጋትና ውድመት፣ የራሳቸው የታሪክ ጸሐፊዎች ጭምር የሚጠቀሱትን ማስረጃዎች በአጭሩ አቀርባለሁ።
“Kudhanan keessaa sagal girii, tokko balabbaata.”
(«ከአሥሩ ዘጠኙ ጊሪ /ገባር፣ አንዱ ብቻ ባላባት ነው።») የሚል የኦሮሞኛ ታዋቂ አባባል አለ። ዛሬ በኦሮሞ ስም የሚምሉ፣ ነገር ግን የሌሎችን መብትና ነፃነት በመግፈፍ አካባቢውን መቆሚያ መቀመጫ ያጣጡት የአገዛዙ ግፈኛ መሪዎች፣ የዚያው የ«ጊሪ» ሥነ-ልቦና እና አገዛዝ ውጤቶች ናቸው ቢባል ማጋነን አይሆንም።
ማስታወሻ፦ ይህ ጽሑፍ የኦሮሞን ሕዝብ በታሪኩ ተወቃሽ ለማድረግ ወይም መብቱን ለመግፈፍ ሳይሆን፤ የአገዛዙን “ዓይናችሁን ጨፍኑና ላሞኛችሁ” የሚል ትርክት-ወለድ አፈና ለመሞገት በቀረበ ቅን ልቦና እንደሆነ በጥብቅ ይታወቅልኝ።
የ16ኛው ክፍለ ዘመን ታሪካዊ እውነታዎችና ተፅዕኖዎች
የኦሮሞ መስፋፋት በሕዝብ ቁጥር እድገት፣ በዘላንነትና በገዳ ሥርዓት ድርጅታዊ መዋቅር የተመራ ሆኖ በአፍሪካ ቀንድ ላይ ከፍተኛ ለውጥ አምጥቷል። ይህ ክስተት በክርስቲያኑ የሰሎሞናዊ መንግሥት እና በአዳል ሱልጣኔት መካከል ከነበረው አጥፊ ጦርነት (ከ1529 እስከ 1543 እ.ኤ.አ) በኋላ በተፈጠረው የፖለቲካ ክፍተት ወቅት የተከሰተ ነው። ይህም በተቋቋመው የኢትዮጵያ መንግሥትና በተለያዩ ነባር (ኦሮሞ ባልሆኑ) ሕዝቦች ላይ ከፍተኛ አለመረጋጋትና ውድመት አስከትሏል።
1. በኢትዮጵያ መንግሥት ላይ ያሳደረው ተፅዕኖ
- የግዛት መኮማተር እና መገለል፦የሰሎሞናዊው መንግሥት በማዕከላዊ እና በደቡብ ግዛቶቹ እንደ ባሊ፣ ደዋሮ፣ ፈጠጋር፣ ሀዲያ እና ሸዋ ላይ የነበረውን ቁጥጥር አጣ። መንግሥቱ ወደ ሰሜን፣ በጣና ሐይቅ፣ በጎጃም እና በጎንደር ዙሪያ ወደሚገኙ አካባቢዎች እንዲወሰን ተገደደ። በምሥራቅ በኩል ደግሞ የአዳል ሱልጣኔት ፈራርሶ በሐረር ግንብ ወሰን ብቻ ተወሰነ።
- የኢኮኖሚ መታወክ እና ሀብት ማጣት፦መንግሥቱ ከውስጥ ደጋማ ቦታዎች ወደ ቀይ ባሕር እና ወደ ኤደን ባህረ ሰላጤ ወደቦች የሚያገናኙትን ዋና ዋና የእርሻ ቦታዎችን፣ የከብት ማሰማሪያዎችን እና የንግድ መስመሮችን አጣ። ይህም የንጉሠ ነገሥቱን የገቢ ምንጭ እና የታክስ መሠረት በእጅጉ አዳከመው።
- የፖለቲካ መበታተን እና የንጉሠ ነገሥቱ ሥልጣን መዳከም፦እንደ ገላውዴዎስ፣ ሚናስ እና ሠርፀ ድንግል ያሉ የክርስቲያን ነገሥታት የኦሮሞን ግስጋሴ ማስቆም አለመቻላቸው የመካከለኛው መንግሥት ሥልጣንን አዳከመ። ይህ የግዛት ግፊት በ18ኛው ክፍለ ዘመን ለተከሰተው ዘመነ መሳፍንት እና ለክልላዊ የጦር አበጋዞች መነሣት መንገድ ጠረገ።
- የመንግሥት መቀመጫ (ዋና ከተማ) መዛወር፦ንጉሣውያኑ ከተደጋጋሚ ጥቃቶች ለመጠበቅ ሲሉ የመንግሥታቸውን ማዕከል ወደ ሰሜን ያዛወሩ ሲሆን፣ በመጨረሻም በ1636 እ.ኤ.አ ቋሚ የንጉሠ ነገሥት ዋና ከተማቸውን በጎንደር ላይ መሠረቱ።
2. በዙሪያው ባሉ ነባር ሕዝቦች ላይ ያሳደረው ተፅዕኖ
ዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ “የኦሮሞ ታሪክ” በተሰኘው ጥናታዊ መጽሐፋቸው እንደተነተኑት፤ የገዳ ሥርዓት መራሹ የኦሮሞ ህዝብ መስፋፋት በነባር ህዝቦች ላይ ያሳደረው ተፅዕኖ እጅግ ከፍተኛ እና አውዳሚ ነበር። ሂደቱም የበርካታ ህዝቦችን ማንነትና ጥንታዊ ስልጣኔዎች ያመናመነ፣ የዋጠ እንዲሁም ሙሉ በሙሉ ያጠፋ እንደነበር አስረድተዋል።
- መፈናቀል እና የሕዝብ ቁጥር መቀነስ፦ንቅናቄውን በኃይል ለመቋቋም የሞከሩ ቡድኖች በየስምን አመታት በሚደረግ አባ ገዳ መራሽ ወረራ፣ መዋጥ፣ ዘረፋ እና መፈናቀል ገጠማቸው። በማዕከላዊ እና በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ የሚኖሩ ሕዝቦች ከፍተኛ መፈናቀል አስተናግደዋል፦
- ዳሞት፣ ቢዛሞ እና ጋፋት፦ከዛሬው ወለጋ እስከ ከፋና ጋማቤላ ድረስ ይኖር የነበረው የነዚህ ሕዝቦች ትልቅ ቁጥር ያለው ክፍል የአባይን ወንዝ ተሻግሮ ወደ ጎጃም ተፈናቀለ። የቀረው ተዋጠ ወይም ጠፋ
- እናሪያ እና ሀዲያ፦በደቡብ እና በምዕራብ የነበሩ ጥንታዊ መንግሥታት ከፍተኛ የሕዝብ ቁጥር መቀነስ ገጠማቸው፤ በሂደትም ሙሉ በሙሉ ተውጠው ቀሩ::
- የፖለቲካ ራስን የማስተዳደር መብት ማጣት፦በማዕከላዊ፣ በደቡብ እና በምዕራብ ደጋማ ቦታዎች የነበሩ መንግሥታት እና የጎሳ መሪዎች ፈረሱ፤ ወይም እየሰፋ በመጣው የኦሮሞ የጎሳ ህብረት ውስጥ ተዋጡ።
- ባህላዊ እና ቋንቋዊ ስልቀጣ (ሞጋሳ እና ጉዲፈቻ)፦
- እጅ የሰጡ ወይም ከኦሮሞ ጋር ጥምረት የፈጠሩ ሕዝቦች እንደ ሞጋሳ(በቡድን/በጎሳ ደረጃ ወደ ኦሮሞነት መደባለቅ) እና ጉዲፈቻ (በግል ደረጃ ልጅ አድርጎ ማደስ) ባሉ ሥርዓቶች አማካኝነት ተዋሃዱ።
- ይህም የተዋሃዱት ቡድኖች በርካታ ነባር ኩሺቲክ እና ኦሞቲክ ቋንቋዎችና ማንነቶች እንዲጠፉ ወይም እንዲዋጡ ምክንያት ሆኗል (ለምሳሌ ሙሉ በሙሉ የጠፋው የጋፋት ቋንቋ)።
- የማህበራዊ መደብ ልዩነት እና መገበር (ገባር ሥርዓት)፦ሙሉ በሙሉ ሳይዋሃዱ የተሸነፉ ሕዝቦች አርሶ አደር እና ግብር ከፋይ (ገባር ወይም ጊሪ) ተደርገው በመመደባቸው የአካባቢውን ማህበራዊ ሁኔታ ለወጠው።
ታሪካዊ ሁኔታ እና ሚዛናዊ እይታ
የዚህ እንቅስቃሴ ተፅዕኖ ፍጹም አጥፊ ወይም በአንድ ወገን ብቻ የሚታይ አለመሆኑን ማስተዋል አስፈላጊ ነው፦
- የጋራ ባህል ልውውጥ፦በሂደት የኦሮሞ ሕዝብ ከአካባቢው ነባር ሕዝቦች የተረጋጋ የእርሻ ሕይወትን፣ ክርስትናን እና እስልምናን የተቀበለ ሲሆን፣ ኦሮሞ ያልሆኑ ቡድኖች ደግሞ የገዳ ሥርዓትን እና አፋን ኦሮሞን ተቀብለዋል።
- በመንግሥት መዋቅር ውስጥ መሳተፍ፦በ17ኛው እና በ18ኛው ክፍለ ዘመን የኦሮሞ መሪዎች በኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ፖለቲካ ውስጥ ዋና ተዋናይ የሆኑ ሲሆን፣ ከሰሎሞናዊው ቤተሰብ ጋር በጋብቻ ተሳስረው ከፍተኛ የወታደራዊ እና የፖለቲካ ሥልጣን ይዘው ነበር።