በዓለሙ ካሳ ረታ
ጸሐፊውን በዚህ ኢሜይል ማግኘት ይቻላል፦ alemukreta@yahoo.com
መግቢያ
ትግራይ በሕገ መንግሥቱ መሠረት የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ አካል ናት። በዚህ ላይ ክርክር የለም። የሚያከራክረው ግን የሕግ ጥያቄ ሳይሆን የፖለቲካ ጥያቄ ነው። የፌዴራል መንግሥት በትግራይ ላይ ያለው ሕጋዊ ሥልጣን በተግባር ምን ያህል ውጤታማ ነው? የትግራይ ሕዝብስ ራሱን አሁንም የኢትዮጵያ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ አካል አድርጎ ይመለከታልን? ወይስ በሕግ የኢትዮጵያ አካል ሆኖ ሳለ፣ በተግባር ግን ከማዕከላዊው መንግሥት እየተራራቀ ያለ አዲስ የፖለቲካ እውነታ እየተፈጠረ ነው?
እነዚህ ጥያቄዎች ስለ ትግራይ ብቻ አይደሉም። የዘመናዊ መንግሥት ሕልውና በምን ላይ እንደሚመሠረት፣ የመንግሥት ሕጋዊነት እንዴት እንደሚ ነባ ወይም እንደሚሸረሸር፣ አንድ ሕዝብ እንዴት አንድ የፖለቲካ ማኅበረሰብ ሆኖ እንደሚቀጥል፣ እና መንግሥታት የሕግ ሥልጣናቸውን ጠብቀው ሳለ በተግባር እንዴት ቁጥጥራቸውን እንደሚያጡ የሚመለከቱ መሠረታዊ ጥያቄዎች ናቸው።
አንድ ሀገር በካርታ ላይ በቀለም ተስላ ብቻ ሀገር አትሆንም። ድንበር፣ ባንዲራ፣ ሕገ መንግሥት እና መንግሥት መኖራቸው አስፈላጊ ቢሆንም፣ ለሀገርነት በቂ አይደሉም። ሀገርነት የሚጸናው ዜጎች ራሳቸውን የአንድ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ አባላት መሆናቸውን ሲያምኑ፣ የመንግሥትን ሕጋዊነት ሲቀበሉ፣ እና መንግሥቱም ሥልጣኑን በመላ ግዛቱ ላይ በተግባር ማስፈጸም ሲችል ነው።
ይህ ጽሑፍ የትግራይን ጉዳይ በዕለታዊ የፖለቲካ ውዝግቦች ወይም በፓርቲዎች አቋም አይመለከትም። በምትኩ የዘመናዊ መንግሥትን ምንነት፣ የሕጋዊነትን መሠረት፣ የተወካይነትን ጽንሰሐሳብ እና የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ እንዴት እንደሚገነባ በሚያብራሩ የፖለቲካ ሳይንስ አመለካከቶች በመታገዝ የትግራይን ሁኔታ ለመተንተን ይሞክራል። የዚህ ጽሑፍ ዓላማ የተወሰነ የፖለቲካ አቋም መደገፍ ወይም መቃወም ሳይሆን፣ እየተፈጠረ ያለውን ፖለቲካዊ እውነታ በቲዎሬቲካል ማዕቀፍ ውስጥ ለመረዳት ነው።
ከዚህ አንጻር የቤኔዲክት አንደርሰን፣ የማክስ ዌበር፣ የቻርለስ ቲሊ እና የኤርነስት ሬናን ሐሳቦች በተለይ አስፈላጊ ይሆናሉ። እነዚህ ምሁራን ስለ ብሔር ስለ መንግሥት፣ ስለ ሕጋዊነት እና ስለ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ ያቀረቧቸው ሐሳቦች የትግራይን ጉዳይ ከአጭር ጊዜ የፖለቲካ ክርክሮች ባሻገር በጥልቀት ለመረዳት ጠንካራ የትንታኔ ማዕቀፍ ያቀርባሉ።
ሀገር ምንድን ነው?
የቤኔዲክት አንደርሰን የ”የጋራ ብሔራዊ ምናብ” ጽንሰ-ሐሳብ
የትግራይን ጉዳይ በጥልቀት ለመረዳት ከመጀመሪያ ሊመለስ የሚገባው አንድ መሠረታዊ ጥያቄ አለ፤ አንድ ሕዝብ እንዴት አንድ ሀገር ይሆናል? የጋራ ታሪክ ብቻ ይበቃልን? የጋራ ቋንቋ ወይም የጋራ ዘር መኖር ብቻ በቂ ነውን?ወይስ ሀገርን አንድ ላይ የሚያስቆመው ከእነዚህ የበለጠ ጥልቅ የሆነ የፖለቲካ ትስስር አለ?
እነዚህን ጥያቄዎች በጥልቀት ከመለሱ የዘመናችን ምሁራን መካከል ቤኔዲክት አንደርሰን በቀዳሚነት ይጠቀሳል። በ1983 የታተመው Imagined Communities በተሰኘው መጽሐፉ፣ ብሔሮች በደም፣ በዘር፣ በቋንቋ ወይም በጂኦግራፊ ብቻ የሚገለጹ ተፈጥሯዊ እውነታዎች አይደሉም ሲል ይሞግታል። በእርሱ አመለካከት፣ ብሔር ማለት ሰዎች ራሳቸውን የአንድ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ አባላት አድርገው የሚያስቡበት ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ግንባታ ነው።
አንደርሰን “imagined” የሚለውን ቃል ሲጠቀም ብሔሮች ሐሰተኛ ናቸው ለማለት አይደለም። ይልቁንም የአንድ ብሔር አባላት አብዛኞቹን የሀገራቸውን ዜጎች በፍጹም ፊት ለፊት ባያውቋቸውም፣ አብረው የሚኖሩት በአንድ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ ውስጥ እንደሆነ በአእምሮአቸው ያምናሉ። ይህ እምነት በተፈጥሮ አይመጣም፤ በጋራ ታሪክ፣ በትምህርት፣ በብሔራዊ ምልክቶች፣ በሚዲያ፣ በቋንቋ፣ በፖለቲካዊ ተቋማት እና በየዕለቱ በሚደጋገሙ ማኅበራዊ ልምዶች ይገነባል።
በዚህ መልኩ ሲታይ አንድ ሀገር ከመሬት በላይ የጋራ ምናብ ነው። ድንበር ሊኖረው ይችላል፤ ሠራዊት ሊኖረው ይችላል፤ መንግሥትም ሊኖረው ይችላል። ነገር ግን ዜጎቹ ራሳቸውን የአንድ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ አባላት መሆናቸውን ማመን ካቆሙ፣ የመንግሥቱ ሕጋዊ መሠረት ቀስ በቀስ መሸርሸር ይጀምራል። በዚህ ጊዜ ችግሩ የወታደራዊ ወይም የሕግ ችግር ብቻ አይሆንም፤ የጋራ ፖለቲካዊ ማንነት ቀውስ ይሆናል።
ይህ ጽንሰ-ሐሳብ የትግራይን ጉዳይ በአዲስ መንገድ እንድንመለከት ያስገድደናል። ዋናው ጥያቄ “ትግራይ በሕግ የኢትዮጵያ አካል ናትን?” የሚለው አይደለም፤ ይህ ጉዳይ በሕገ መንግሥቱ ቀድሞውኑ ተመልሷል። የበለጠ አስፈላጊው ጥያቄ የትግራይ ሕዝብ አሁንም ራሱን በኢትዮጵያ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ ውስጥ ያያልን? የሚለው ነው።
ይህን ጥያቄ መጠየቅ ከፖለቲካ ድጋፍ ወይም ተቃውሞ ጋር አይያያዝም። ይልቁንም የመንግሥትን ሕልውና ለመረዳት የሚያስፈልግ መሠረታዊ ትንታኔ ነው። ምክንያቱም አንድ መንግሥት የሚጸናው በሕግ አንቀጾች ብቻ ሳይሆን፣ ዜጎቹ በጋራ የፖለቲካ ማኅበረሰብ ውስጥ ለመቀጠል ባላቸው ፈቃድ ጭምር ነው።
የጋራ ምናብ ብቻውን ይበቃልን?
የማክስ ዌበር የመንግሥት ሕጋዊነት ጽንሰ-ሐሳብ አንደርሰን አንድ ሕዝብ ራሱን እንዴት አንድ የፖለቲካ ማኅበረሰብ አድርጎ እንደሚያስብ ያስረዳናል። ነገር ግን አንድ መሠረታዊ ጥያቄ ገና አልተመለሰም። ሰዎች አንድ ሀገር መሆናቸውን ቢያምኑም፣ ለምን አንድን መንግሥት መታዘዝ አለባቸው? አንድ መንግሥት ሥልጣኑን በምን መሠረት ይጠቀማል? ሰዎችስ ለምን ሥልጣኑን በፈቃዳቸው ይቀበላሉ?
ይህን ጥያቄ በበለጠ ጥልቀት የመለሰው ጀርመናዊው ሶሺዮሎጂስት ማክስ ዌበር ነው። በዌበር አመለካከት መንግሥት ማለት በተወሰነ ግዛት ውስጥ ሕጋዊ የኃይል አጠቃቀም ላይ ብቸኛ ሥልጣን ያለው ተቋም ነው። ይሁን እንጂ የመንግሥት ጥንካሬ በኃይሉ ብዛት አይለካም፤ የሚለካው ዜጎች ያንን ኃይል ሕጋዊ ነው ብለው በሚቀበሉበት መጠን ነው።
ይህንን ዌበር ሕጋዊነት (Legitimacy) በሚለው ጽንሰ-ሐሳብ ያብራራዋል። አንድ መንግሥት ሕጋዊ ነው ማለት ሰዎች በፍርሃት ስለሚታዘዙት ሳይሆን፣ ሥልጣኑ ተገቢ እንደሆነ ስለሚያምኑ ነው። ሕዝብ የመንግሥቱን ትእዛዝ ሲቀበል በዋነኝነት ምክንያቱ መንግሥቱ ኃይለኛ ስለሆነ አይደለም፤ ሥልጣኑ ሕጋዊ ነው ብሎ ስለሚያምን ነው።
በዚህ አመለካከት የመንግሥት ሕጋዊነት ከሕገ መንግሥት መኖር በላይ ይሄዳል። ሕገ መንግሥት መኖሩ አስፈላጊ ነው፤ ግን ዜጎች መንግሥቱን እንደ ራሳቸው ተቋም ካልተቀበሉት፣ የሕጉ ጽሑፍ ብቻውን ሕጋዊነት ሊፈጥር አይችልም። በተመሳሳይ ሁኔታ ጠንካራ የጸጥታ ተቋማት መኖራቸውም በራሱ ዘላቂ ሕጋዊነትን አያረጋግጥም። ኃይል ትዕዛዝን ሊያስፈጽም ይችላል፤ ሕጋዊነት ግን ፈቃደኛ ተገዥነትን ይፈጥራል።
ይህ ልዩነት የትግራይን ጉዳይ ለመረዳት ወሳኝ ነው። ዋናው ጥያቄ የፌዴራል መንግሥት በሕግ ሥልጣን አለው ወይ? የሚለው አይደለም፤ ይህ በሕገ መንግሥቱ ግልጽ ነው። የበለጠ አስፈላጊው ጥያቄ ያ ሥልጣን በተግባር በሕዝቡ ዘንድ ሕጋዊ ተቀባይነት አለውን? የሚለው ነው።
በዚህ ነጥብ ላይ የሕግ እውነታ እና የፖለቲካ እውነታ ሊለያዩ ይችላሉ። አንድ መንግሥት በሕግ ሙሉ ሥልጣን ሊኖረው ይችላል፤ ነገር ግን ያ ሥልጣን በተግባር በሕዝቡ ዘንድ ተቀባይነት ካጣ፣ በሕግ ያለው ሥልጣን እና በፖለቲካ ያለው እውነታ መካከል ክፍተት ይፈጠራል። ይህ ክፍተት ሲሰፋ የመንግሥት ቀውስ ይጀምራል።
ነገር ግን አንድ ተጨማሪ ጥያቄ አለ። መንግሥት ሕጋዊነቱን ቢያጣ ወዲያውኑ ይፈርሳልን? ወይስ የመንግሥት ሕልውና በሌላ ነገርም ይወሰናል? ይህ ጥያቄ ወደ ሌላ ጠቃሚ ምሁር ይወስደናል፤ ወደ ቻርለስ ቲሊ። እርሱ ደግሞ መንግሥታት እንዴት እንደሚገነቡ፣ ሥልጣናቸውን እንዴት እንደሚያስፈጽሙ እና የመንግሥት አቅም ከሕጋዊነት ጋር እንዴት እንደሚገናኝ ያብራራል።
የመንግሥት አቅም እና የቻርለስ ቲሊ ጽንሰ-ሐሳብ
ቤኔዲክት አንደርሰን የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ እንዴት እንደሚፈጠር ያስረዳል፤ ማክስ ዌበር ደግሞ መንግሥት ሕጋዊነቱን ከዜጎቹ ተቀባይነት እንደሚያገኝ ያሳያል። ሆኖም ሁለቱም አንድ ጥያቄ ገና አልመለሱም። መንግሥት ሕጋዊነት ቢኖረውም ሥልጣኑን በተግባር ማስፈጸም ካልቻለ ምን ይሆናል? ወይም ሕጋዊነቱ ቢዳከምም ጠንካራ ተቋማት ካሉት መንግሥቱ ሊቀጥል ይችላልን?
እነዚህን ጥያቄዎች ለመመለስ የቻርለስ ቲሊ ሥራዎች ጠቃሚ ናቸው። ቲሊ መንግሥትን እንደ ሕጋዊ ሐሳብ ብቻ አይመለከተውም፤ እንደ ተግባራዊ ተቋም ያየዋል። በእርሱ አመለካከት ጠንካራ መንግሥት ማለት ሕጎቹን ማስፈጸም፣ ደኅንነትን ማስጠበቅ፣ ግብር መሰብሰብ፣ አገልግሎት መስጠት እና በመላ ግዛቱ ላይ ሥልጣኑን በተግባር ማሳየት የሚችል መንግሥት ነው።
ስለዚህ የመንግሥት ሥልጣን ሁለት ገጽታዎች አሉት። አንደኛው ሕጋዊነት ነው፤ ሁለተኛው ደግሞ አቅም ነው። ሕጋዊነት ሰዎች መንግሥቱን ተገቢ ነው ብለው እንዲቀበሉት ያደርጋል፤ አቅም ደግሞ ያንን ሥልጣን በየዕለቱ እንዲያስፈጽም ያስችለዋል። አንዱ ከሌለ ሌላው ብቻውን ዘላቂ መንግሥት ሊፈጥር አይችልም።
ይህን ሐሳብ በሌላ መንገድ ማስቀመጥ ይቻላል። መንግሥት ሕጋዊነቱን ሊጠብቅ ይችላል፤ ነገር ግን ተቋማቱ ደካማ ከሆኑ ሥልጣኑን ማስፈጸም ይሳነዋል። በተቃራኒው ጠንካራ የጸጥታ ኃይል ሊኖረው ይችላል፤ ሕዝቡ ግን ሕጋዊነቱን ካልተቀበለ ያ ጥንካሬ በረጅም ጊዜ ዘላቂ አይሆንም። ስለዚህ የመንግሥት ዘላቂነት የሚመሠረተው በሕጋዊነትና በአቅም መካከል ባለው ሚዛን ላይ ነው።
ይህንን በትግራይ አውድ ስንመለከት፣ ከፍተኛ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ጉዳይ የመንግሥት አቅም ነው። የፌዴራል መንግሥት በሕግ የክልሉ ላይ ሙሉ ሥልጣን አለው።
ጥያቄው ግን ያ ሥልጣን በተግባር እስከ ምን ድረስ ይዘልቃል?
የፌዴራል ተቋማት በክልሉ ውስጥ ሥልጣናቸውን ያለ መሰናክል ማስፈጸም ይችላሉን?
የፌዴራል ሕጎች እንደሌሎች የሀገሪቱ ክፍሎች በተመሳሳይ ሁኔታ ይተገበራሉን? የመንግሥት ተቋማት በዜጎች ዘንድ እምነትና ተቀባይነት አላቸውን?
እነዚህ ጥያቄዎች የፖለቲካ ክርክር ሳይሆኑ የመንግሥት አቅም የሚለካባቸው መስፈርቶች ናቸው። አንድ መንግሥት በሕግ ያለውን ሥልጣን በተግባር ማስፈጸም ካልቻለ፣ በሕግ የተጻፈው እና በመሬት ላይ ያለው እውነታ መካከል ልዩነት ይፈጠራል። ይህም ቀስ በቀስ ወደ ተግባራዊ መነጠል (de facto separation) ሊመራ ይችላል፤ ማለትም በሕግ አንድ ሀገር ሆኖ ሳለ፣ በተግባር ግን የተለየ የፖለቲካ ሥርዓት እየተጠናከረ መሄድ ማለት ነው።
ነገር ግን የመንግሥት አቅምና ሕጋዊነት ብቻ በቂ አይደሉም። ሰዎች በየቀኑ አንድ ሀገር ሆነው ለመቀጠል ፈቃደኞች መሆንም ያስፈልጋል። ይህንን ሐሳብ በተለየ ጥልቀት ያብራራው ፈረንሳዊው ምሁር ኤርነስት ሬናን ነው። እርሱ ብሔር የሚገነባው በየዕለቱ በሚታደስ የጋራ ፈቃድ እንደሆነ ይከራከራል፤ ይህም የትግራይን ጉዳይ ለመረዳት ወደ ሚቀጥለው ወሳኝ ደረጃ ይወስደናል።
የኤርነስት ሬናን ጽንሰ-ሐሳብ፡ ብሔር ማለት በየቀኑ የሚታደስ የጋራ ፈቃድ ነው
ቤኔዲክት አንደርሰን ብሔር የጋራ ምናብ መሆኑን ያስረዳል፤ ማክስ ዌበር መንግሥት በሕጋዊነት እንደሚቆም ያብራራል፤ ቻርለስ ቲሊ ደግሞ የመንግሥት አቅም ለሕልውናው ወሳኝ መሆኑን ያሳያል። ነገር ግን እነዚህ ሦስት ሐሳቦች አንድ ጥያቄ ክፍት ይተዋሉ። አንድ ሕዝብ ለምን አብሮ መኖሩን ይቀጥላል? አንድ ሀገር በጊዜ ሂደት አንድነቱን እንዴት ይጠብቃል?
ይህንን ጥያቄ በተለየ መንገድ የመለሰው ፈረንሳዊው ምሁር ኤርነስት ሬናን ነው። ሬናን በ1882 ባቀረበው “What is a Nation?” በተሰኘ ታዋቂ ንግግሩ ብሔር በዘር፣ በቋንቋ፣ በሃይማኖት ወይም በጂኦግራፊ ብቻ እንደማይገለጽ ይሞግታል። በእርሱ አመለካከት፣ አንድ ብሔር የሚመሠረተው በሁለት ዋና መሠረቶች ላይ ነው፤ የጋራ ታሪካዊ ትውስታ እና ወደፊትም አብሮ ለመኖር ያለ የጋራ ፈቃድ።
ሬናን የበለጠ የታወቀበት ሐሳብ ግን ይህ ነው፤ “ብሔር በየቀኑ የሚደረግ ሕዝባዊ ውሳኔ (daily plebiscite) ነው።” ይህ ማለት ሕዝቦች አንድ ሀገር ሆነው የሚቀጥሉት አንድ ጊዜ በተፈረመ ውል ምክንያት አይደለም። በየዕለቱ፣ በየትውልዱ፣ አብረው ለመኖር ያላቸውን ፈቃድ እያደሱ ስለሚሄዱ ነው።
ይህ ሐሳብ ከአንደርሰን የጋራ ምናብ ጽንሰ-ሐሳብ ጋር ይጣመራል፤ ነገር ግን አንድ ተጨማሪ ነገር ይጨምራል። የጋራ ምናብ በአእምሮ ውስጥ ያለ እምነት ከሆነ፣ የሬናን ሐሳብ ደግሞ ያ እምነት በየጊዜው መታደስ እንዳለበት ያሳያል። አንድ ሕዝብ አንድ ጊዜ ሀገር ሆኖ ለዘላለም እንደዚያው አይቀጥልም፤ አንድነቱን በየቀኑ በፖለቲካዊ ተሳትፎ፣ በመተማመን፣ በፍትሕ እና በጋራ ዓላማ ማደስ አለበት።
ይህ የሬናን ሐሳብ የትግራይን ጉዳይ ለመረዳት በተለይ ጠቃሚ ነው። ዋናው ጥያቄ የትግራይ ሕዝብ በሕግ የኢትዮጵያ ዜጋ ነው ወይ? የሚለው አይደለም፤ ይህ በሕግ ግልጽ ነው። የበለጠ አስፈላጊው ጥያቄ ዛሬም ከሌሎች የኢትዮጵያ ሕዝቦች ጋር የጋራ የፖለቲካ ማኅበረሰብ ሆኖ ለመቀጠል ያለው ፈቃድ ምን ያህል ጠንካራ ነው? የሚለው ነው።
ከዚህ አንጻር የትግራይ ጦርነት የፈጠረውን ጉዳት በወታደራዊና በሰብዓዊ ኪሳራ ብቻ መለካት በቂ አይደለም። እንደዚህ ያሉ ግጭቶች የሕዝቦችን የጋራ ታሪክ፣ የመተማመን ስሜት እና ወደፊት አብሮ የመኖር ፈቃድ ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ ያሳድራሉ። ይህ ፈቃድ ሲዳከም፣ ሀገርን አንድ አድርጎ የሚያቆመው የፖለቲካ መሠረት ቀስ በቀስ ይሸረሸራል።
ስለዚህ የትግራይ ጉዳይን ለመረዳት አራቱንም ምሁራን በአንድ ላይ ማየት ያስፈልጋል። አንደርሰን የጋራ ብሔራዊ ምናብን ያስረዳል፤ ዌበር የመንግሥት ሕጋዊነትን ያብራራል፤ ቲሊ የመንግሥት አቅምን ያሳያል፤ ሬናን ደግሞ እነዚህ ሁሉ የሚጸኑት ሕዝቦች በየቀኑ በሚያድሱት የጋራ የፖለቲካ ፈቃድ ላይ እንደሆነ ያሳያል።
እነዚህን አራት ጽንሰ-ሐሳቦች አንድ ላይ ስናስቀምጥ፣ አሁን የመጀመሪያውን ጥያቄ በአዲስ መንገድ መመልከት እንችላለን፦ ትግራይ የኢትዮጵያ ቀጣዩ ሶማሊላንድ ልትሆን ትችላለችን? ይህን ለመመለስ በመጀመሪያ “ሶማሊላንድ” የምንለው ፖለቲካዊ እውነታ ምን እንደሆነ መረዳት ያስፈልጋል። ከዚያም የትግራይን ሁኔታ ከዚያ ልምድ ጋር በጥንቃቄ ማነጻጸር ይቻላል።
ትግራይ፣ ሶማሊላንድ እና የተግባራዊ መነጠል ፖለቲካ
እስካሁን ድረስ የተመለከትናቸው የአንደርሰን፣ የዌበር፣ የቲሊ እና የሬናን ጽንሰ-ሐሳቦች አንድ ወሳኝ እውነታ ያሳያሉ። አንድ መንግሥት የሚጸናው በሕገ መንግሥት ወይም በወታደራዊ ኃይል ብቻ አይደለም፤ በዜጎቹ የጋራ ብሔራዊ ምናብ፣ በሕጋዊነቱ፣ በተቋማቱ አቅም እና አብሮ ለመኖር ባላቸው የጋራ ፖለቲካዊ ፈቃድ ላይ ነው። እነዚህ መሠረቶች ሲሸረሸሩ ደግሞ፣ በሕግ የተጠበቀ የመንግሥት አንድነት በተግባር መፍረስ ሊጀምር ይችላል።
ይህንን እውነታ በግልጽ የሚያሳየው የሶማሊላንድ ተሞክሮ ነው። ሶማሊላንድ በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት የሶማሊያ አካል ሆና ብትቆጠርም፣ ከ1991 ጀምሮ የራሷን መንግሥት፣ ፓርላማ፣ የጸጥታ ተቋማት፣ ምንዛሬ እና የምርጫ ሥርዓት በመገንባት በተግባር እንደ ገለልተኛ መንግሥት ትሠራለች። ይህም የሕግ ሁኔታ (de jure) እና የተግባር ሁኔታ (de facto) ሁልጊዜ አንድ እንደማይሆኑ ያስታውሰናል።
ይህን ከተረዳን በኋላ ወደ ትግራይ መመለስ እንችላለን።
የትግራይን የአሁኑን የፖለቲካ ሁኔታ ስንመለከት፣ ከፍተኛ ትኩረት የሚሻው የተወካይነት ጥያቄ ነው። ከ2020 ጀምሮ በተከሰቱት የፖለቲካና የጸጥታ ቀውሶች ምክንያት ትግራይ በፌዴራል የምርጫ ሂደቶች አልተሳተፈችም። በዚህም ምክንያት የክልሉ ሕዝብ በአሁኑ የፌዴራል ፓርላማና በአስፈጻሚ አካላት ውስጥ በመደበኛ የምርጫ ሂደት የተመሠረተ ውክልና የለውም።
በተመሳሳይ ጊዜ፣ ክልሉን በተግባር የሚቆጣጠረው የፖለቲካ ኃይል ከፌዴራል መንግሥት በተለየ የፖለቲካ፣ የጸጥታና የአስተዳደር አቅጣጫ ሲከተል ቆይቷል። ከዚህ በላይ፣ የራስን ዕጣ በራስ የመወሰን መርህን የሚያጎላ ፖለቲካዊ አጀንዳ ሲያራምድ የቆየ መሆኑ የሚታወቅ ነው።
እነዚህ ሁኔታዎች ሲደማመሩ፣ የትግራይን ጉዳይ ከመሬት ወይም ከድንበር ክርክር ባሻገር፣ የተወካይነት፣ የሕጋዊነት እና የተግባራዊ መነጠል ሂደት አንጻር መመርመር እንዳለበት ያመለክታሉ።
ይህ ጽሑፍ ትግራይ ዛሬ ሶማሊላንድ ሆናለች ወይም ነገ ትሆናለች አይልም። እንዲህ ያለ ድምዳሜ በቂ መረጃ የማይደገፍ ነው። የሚቀርበው ጥያቄ ግን ሌላ ነው፤ የሶማሊላንድን ተግባራዊ መነጠል ያስከተሉት መዋቅራዊ ሁኔታዎች ከእነሱ መካከል አንዳንዶቹ በትግራይም እየታዩ ነውን? የሚለው ነው።
ይህን ጥያቄ በፖለቲካ ሳይንስ መነጽር ስንመረምር አራት መሠረታዊ ምልክቶች ይታያሉ፤ የመንግሥት ሕጋዊነት መዳከም፣ የተቋማት መለያየት፣ የጋራ ብሔራዊ ምናብ መሸርሸር እና አብሮ ለመኖር ያለው የፖለቲካ ፈቃድ መቀነስ። እነዚህ ሁሉ በአንድ ላይ ሲደራረቡ በሕግ ያለ አንድነት እና በተግባር ያለ እውነታ መካከል ክፍተት ይፈጠራል።
ስለዚህ “ትግራይ የኢትዮጵያ ቀጣዩ ሶማሊላንድ ናት?” የሚለው ጥያቄ እንደ ትንቢት ሊነበብ አይገባም፤ እንደ ማስጠንቀቂያ ነው ሊነበብ የሚገባው።
ከዚህ በላይ ደግሞ የኢትዮጵያ ታሪክ ራሱ አንድ ጠቃሚ ትምህርት ይሰጠናል። ኤርትራ ከኢትዮጵያ በአንድ ቀን አልተለየችም፤ የፖለቲካ መራራቅ፣ የተወካይነት ቀውስ፣ የጋራ ብሔራዊ ምናብ መዳከም እና የረጅም ጊዜ ግጭቶች በመከማቸታቸው ነው መጨረሻ ላይ የፖለቲካ መለያየት ወደ ሕጋዊ መለያየት የተሸጋገረው። ይህ የትግራይ ጉዳይ ከኤርትራ ጋር ፍጹም ተመሳሳይ ነው ማለት አይደለም፤ ግን ታሪኩ የሚያስተምረን አንድ ነገር አለ። ውጫዊ ጣልቃ ገብነት ብቻውን ሀገር አያፈርስም፤ በራሱ ውስጥ የተዳከመ የፖለቲካ ማኅበረሰብ ሲኖር ግን የታሪክ አቅጣጫን ሊቀይር ይችላል። ስለዚህ ከታሪካችን የምንማረው ትልቁ ትምህርት ሌሎችን መውቀስ ሳይሆን፣ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰባችንን የሚያዳክሙ መዋቅራዊ ችግሮችን በጊዜ ማየትና መፍታት ነው።
መደምደሚያ
የዚህ ጽሑፍ ዓላማ ትግራይ የኢትዮጵያ ቀጣዩ ሶማሊላንድ ናት ብሎ መደምደም አይደለም። እንዲሁም የወደፊቱን የፖለቲካ አቅጣጫ በእርግጠኝነት መተንበይም አይደለም። የተሞከረው ነገር የፖለቲካ ሳይንስ የሚያቀርባቸውን ጽንሰ-ሐሳቦች ተጠቅሞ የትግራይን የአሁኑን የፖለቲካ ሁኔታ በተረጋጋ እና በምርምራዊ እይታ መመርመር ነው።
ከአንደርሰን፣ ከዌበር፣ ከቲሊ እና ከሬናን የተማርነው አንድ መሠረታዊ እውነታ አለ፤ መንግሥታት የሚጸኑት በሕገ መንግሥት ጽሑፎች ወይም በወታደራዊ ኃይል ብቻ አይደለም። ሕዝቦች ራሳቸውን የአንድ የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ አባላት አድርገው መቀጠላቸው፣ የመንግሥትን ሕጋዊነት መቀበላቸው እና በተቋማቱ ላይ መተማመናቸው የአንድ ሀገር እውነተኛ መሠረት ናቸው።
ስለዚህ የትግራይ ጉዳይን እንደ ድንበር ወይም እንደ ጸጥታ ጉዳይ ብቻ ማየት በቂ አይደለም። የተወካይነት፣ የሕጋዊነት፣ የተቋማት አቅም እና የጋራ ፖለቲካዊ ማኅበረሰብ ጥያቄ ነው። እነዚህ መሠረቶች ሲዳከሙ፣ በሕግ ያለ አንድነት እና በተግባር ያለ የፖለቲካ እውነታ መካከል ክፍተት ይፈጠራል።
የሶማሊላንድ ተሞክሮም ሆነ የኤርትራ ታሪክ የሚያስተምሩን ትምህርት ይህ ነው። በሕግ የሚጸና አንድነት በፖለቲካ ሕይወት ውስጥ መሠረቱን ሲያጣ መራራቅ በድንገት አይጀምርም፤ በቀስታ ይከማቻል። የሕጋዊነት ቀውስ፣ የተወካይነት እጥረት፣ የተቋማት መለያየት እና የጋራ ብሔራዊ ምናብ መዳከም ሲደማመሩ፣ በመጨረሻ በሕግ ያለው ሁኔታ እና በተግባር ያለው እውነታ ከእርስ በርሳቸው ይለያያሉ።
ለኢትዮጵያም ከዚህ የሚገኘው ትልቁ ትምህርት ግልጽ ነው። በታሪካችን ውስጥ የደረሱ መራራቆችን በውጫዊ ኃይሎች ብቻ ማስረዳት በቂ አይደለም። የውጭ ጣልቃ ገብነት ውጤታማ የሚሆነው ውስጣዊ የፖለቲካ ድክመት ሲኖር ነው። ኤርትራ ከኢትዮጵያ መለየቷም ሆነ ሌሎች ታሪካዊ ፈተናዎቻችን የሚያሳዩት፣ ከሁሉ በፊት የራሳችንን የፖለቲካ ማኅበረሰብ ጤና መጠበቅ እንዳለብን ነው።
ስለዚህ “ትግራይ፡ የኢትዮጵያ ቀጣዩ ሶማሊላንድ?” የሚለው ጥያቄ እንደ ትንቢት ሳይሆን እንደ ታሪካዊ ማስጠንቀቂያ ሊነበብ ይገባል። የታሪክ ትልቁ ትምህርት ደግሞ አንድ ነው፤ የአንድ ሀገር አንድነት የሚጠበቀው በኃይል ሳይሆን፣ በፍትሕ፣ በሕጋዊነት፣ በተወካይነት እና በዜጎች የጋራ የፖለቲካ ፈቃድ ነው።